Psikoloji ve Terapi Kavramları Rehberi
Kavramlar, psikolojik durumlar ve uygulanan terapi yöntemleri hakkında kısa ve bilgilendirici açıklamalar.
Kişilik Bozuklukları
Kişilik Bozuklukları
Bireyin düşünce, duygu ve davranışlarında içinde yaşadığı kültürün beklentilerinden belirgin şekilde sapan, katı ve uzun süreli örüntülerdir.
Narsisistik Kişilik Bozukluğu
Aşırı üstünlük ve önemlilik hissi, sürekli hayranlık duyulma beklentisi, empati yoksunluğu ve başkalarının duygularını önemsememe ile karakterizedir.
Borderline (Sınırda) Kişilik Bozukluğu
Duygulanımda, benlik algısında ve kişilerarası ilişkilerde belirgin dengesizlik; terk edilme korkusu, ani öfke ve dürtüsel davranışlar içerir.
Histrionik Kişilik Bozukluğu
Sürekli dikkat odağı olma arzusu, aşırı duygusal tepkiler ve abartılı, dramatik davranış örüntüleriyle kendini gösterir.
Şizoid Kişilik Bozukluğu
Toplumsal ilişkilerden belirgin biçimde kopukluk, yalnızlığı tercih etme ve duygusal ifadelerde kısıtlılık/soğukluk tablosudur.
Şizotipal Kişilik Bozukluğu
Sosyal ilişki kurmada yoğun sıkıntı, tuhaf/büyüsel inançlar, alışılmadık algısal yaşantılar ve garip davranış kalıpları ile seyreder.
Obsesif Kompülsif Kişilik Bozukluğu (OKKB)
Aşırı düzen, mükemmeliyetçilik, zihinsel ve kişilerarası kontrol sağlama arzusu nedeniyle esneklik ve verimliliğin kaybolması durumudur.
Kaygı, Duygudurum ve Psikolojik Durumlar
Depresyon ve Duygudurum Bozuklukları
Sürekli çökkünlük, hayattan zevk alamama (anhedoni), enerji azlığı, karamsarlık ve değersizlik hisleriyle giden duygulanım bozukluklarıdır.
Kaygı (Anksiyete) Bozuklukları
Kişinin günlük yaşamını aksatacak düzeyde yoğun, sürekli ve kontrol edilemeyen endişe, gerginlik ve huzursuzluk halidir.
Yaygın Anksiyete / Kaygı Bozukluğu
Belirli bir neden olmaksızın hemen her konu hakkında aşırı, gerçek dışı ve kronik bir felaket beklentisi taşıma durumudur.
Panik Atak ve Panik Bozukluk
Aniden başlayan yoğun korku, nefes darlığı, çarpıntı ve felaket hissi nöbetleri (panik atak) ile bunların tekrarlayacağı beklentisi korkusudur.
Obsesif Kompülsif Bozukluk (OKB)
Zihne istemsizce gelen rahatsız edici düşünceler (obsesyon) ve bu kaygıyı hafifletmek için yapılan tekrarlayıcı eylemlerdir (kompülsiyon).
Fobiler ve Özgül Fobiler
Belirli nesneler (örneğin hayvanlar, yükseklik, kan) veya durumlara karşı orantısız, mantık dışı ve yoğun bir korku ve kaçınma tepkisidir.
Sosyal Fobi (Sosyal Anksiyete)
Topluluk içinde küçük düşme, eleştirilme veya yargılanma korkusu nedeniyle sosyal durumlardan yoğun kaçınma ve kaygı yaşamaktır.
Travma Sonrası Stres Bozukluğu (TSSB)
Kaza, afet, şiddet gibi sarsıcı olayların ardından kabuslar, olayı yeniden yaşama (flashback) ve aşırı uyarılmışlık ile süren tablodur.
Yeme Bozuklukları
Beden algısı bozukluğu ve kilo kaygısı nedeniyle yeme davranışının ciddi biçimde bozulmasıdır (Anoreksiya, Bulimiya, Tıkınırcasına yeme).
Uyku Bozuklukları
Uykuya dalma veya sürdürme güçlüğü (insomnia), aşırı uyuma ya da dinlendirici olmayan uyku düzeni nedeniyle işlevselliğin bozulmasıdır.
Dürtü Kontrol Bozuklukları
Kişinin kendisine ya da çevresine zarar verebilecek dürtü ve arzularına karşı koymada yaşadığı belirgin direnç yetersizliğidir.
Uyum Bozuklukları
Yaşamdaki belirgin bir stres kaynağına veya değişikliğe (taşınma, iş kaybı vb.) beklenen düzeyin üzerinde duygusal veya davranışsal tepki verme halidir.
Çocuk, Ergen ve Gelişim Süreçleri
Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB)
Yaşına uygun olmayan düzeyde dikkat dağınıklığı, odaklanma güçlüğü, aşırı hareketlilik ve dürtüsellik ile kendini gösteren nörogelişimsel bir durumdur.
Çocuk ve Ergenlerde Davranış / Gelişim Sorunları
Bilişsel, duygusal, motor ya da sosyal becerilerde gecikmeler ile öfke patlamaları, karşıt gelme gibi davranışsal zorluklardır.
Sınav Kaygısı
Sınav öncesinde ve esnasında öğrenilen bilginin etkili şekilde kullanımını engelleyen, performansı düşüren yoğun endişe ve fizyolojik gerginliktir.
Çocukluk Çağı Korkuları
Karanlık, yalnızlık, canavar veya ayrılık gibi yaş dönemine özgü olan; doğru yaklaşımla aşılabilen gelişimsel korkulardır.
Kardeş Kıskançlığı
Yeni bir kardeşin gelişiyle sevgi ve ilginin paylaşılamayacağı korkusundan doğan doğal ancak yönetilmesi gereken duygusal tepkidir.
Okula Uyum Problemleri
Okula başlama veya okul değiştirme sürecinde ayrılık kaygısı, akran zorlukları ve kurallara alışmada dirençle beliren adaptasyon güçlüğüdür.
Ergenlik Dönemi Sorunları
Kimlik arayışı, bedensel ve hormonal değişimler, özerklik kazanma çabası ve bu süreçte aileyle yaşanan kuşak çatışmalarıdır.
Çocukluk Çağı Cinsel Eğitimi
Çocuğun gelişim düzeyine uygun beden sınırlarını, özel alan kavramını ve mahremiyeti öğrenmesini sağlayan koruyucu rehberliktir.
İstismar, Taciz ve Korunma Yolları
Çocuk ve bireylerin fiziksel, duygusal veya cinsel sınır ihlallerinden korunması, sınır koyma ve yardım isteme becerilerinin kazandırılmasıdır.
Bireysel ve İlişkisel Zorluklar
İlişki ve İletişim Problemleri
Empati eksikliği, yanlış anlaşılmalar, savunmacı tutumlar ve duygu/düşünceleri sağlıklı aktaramamaktan kaynaklanan çatışmalardır.
Özgüven Sorunları ve Değersizlik Hissi
Bireyin kendi yeterliliğine inanmaması, içsel bir yetersizlik duyması, kendini sürekli başkalarıyla kıyaslayarak değersiz görmesidir.
Öfke Kontrolü
Doğal bir duygu olan öfkenin tahrip edici, saldırgan davranışlara dönüşmesini önleyip yapıcı şekilde ifade edilmesini sağlama sürecidir.
Stres ve Stres / Zaman Yönetimi
Zorlayıcı yaşam koşullarında zihinsel ve bedensel dengenin korunması, önceliklerin belirlenmesi ve tükenmişliğin önlenmesidir.
Anne-Baba Ayrılığı ve Boşanma Süreci
Evliliğin sona ermesinde eşlerin ve çocukların yaşadığı duygusal sarsıntının sağlıklı yönetilmesi ve yeni yaşam dengesinin kurulmasıdır.
Aldatma
İlişkideki duygusal ya da fiziksel sadakatin bozulması sonucu güven kaybı, travma ve derin ilişki krizlerinin ortaya çıkması durumudur.
Ölüm ve Yas Süreci
Sevilen birinin kaybının ardından yaşanan inkar, öfke, pazarlık ve kabullenme evrelerini kapsayan doğal ancak zorlu adaptasyon sürecidir.
Terapiler ve Müdahale Yöntemleri
Bireysel Psikoterapi (Yetişkin Terapisi)
Bireyin iç dünyasını tanıması, duygusal tıkanıklıklarını çözmesi, travmalarını işlemesi ve psikolojik dayanıklılığını artırması sürecidir.
Çocuk ve Ergen Psikoterapisi
Oyun terapisi, bilişsel yaklaşımlar ve gelişimsel tekniklerle genç bireylerin duygusal ve davranışsal sıkıntılarını çözümleme çalışmasıdır.
Çift ve Aile Terapisi / Danışmanlığı
Aile üyeleri veya eşler arasındaki dinamikleri, iletişim örüntülerini güçlendirerek çatışmaları çözmeyi hedefleyen sistemik terapi modelidir.
Hipnoterapi
Telkine yatkınlık ve derin odaklanma durumundan (hipnoz) yararlanılarak bilinçdışı kalıpların, kaygıların ve alışkanlıkların dönüştürülmesidir.
Cinsel Terapi
Cinsel işlev bozuklukları, performans kaygısı, vajinismus, erken boşalma gibi sorunların bilimsel ve bilişsel-davranışçı yöntemlerle ele alınmasıdır.